آموزشی روش تحلیل شخصیت از نگاه منتقد حرفه‌ای

[شاهدخت]

روش تحلیل شخصیت از نگاه منتقد حرفه‌ای

 

[شاهدخت]

مقدمه: چرا شخصیت مهم‌ترین عنصر بسیاری از رمان‌هاست؟

اگر از خوانندگان حرفه‌ای ادبیات بپرسیم که پس از سال‌ها از یک رمان چه چیزی در ذهنشان باقی مانده است، معمولاً نام شخصیت‌ها را به یاد می‌آورند، نه جزئیات همهٔ حوادث را.

ما ممکن است بسیاری از رویدادهای یک رمان را فراموش کنیم، اما شخصیت‌هایی که به‌خوبی خلق شده‌اند در حافظهٔ ما ماندگار می‌شوند. دلیل این مسئله آن است که انسان به‌طور طبیعی با انسان‌های دیگر ارتباط برقرار می‌کند. رمان نیز هنری است که تجربهٔ انسانی را از طریق شخصیت‌ها بازنمایی می‌کند.

 

[شاهدخت]

از منظر نقد ادبی، شخصیت نه صرفاً فردی خیالی، بلکه ابزاری برای کاوش در وضعیت انسان است. نویسنده از طریق شخصیت‌ها عشق، ترس، قدرت، شکست، تنهایی، امید، خشونت و صدها تجربهٔ دیگر را بررسی می‌کند.

به همین دلیل، تحلیل شخصیت یکی از بنیادی‌ترین وظایف منتقد ادبی محسوب می‌شود.

 

[شاهدخت]

شخصیت چیست؟

در نگاه سطحی، شخصیت همان فردی است که در داستان حضور دارد؛ اما در نقد ادبی، شخصیت چیزی بسیار پیچیده‌تر است.

شخصیت را می‌توان مجموعه‌ای از ویژگی‌های روانی، اخلاقی، اجتماعی و عاطفی دانست که در طول روایت از طریق رفتار، گفتار، تصمیم‌ها و روابط او آشکار می‌شود.

 

[شاهدخت]

به عبارت دیگر، شخصیت صرفاً آن چیزی نیست که نویسنده دربارهٔ او می‌گوید؛ بلکه آن چیزی است که او انجام می‌دهد.

فرض کنید نویسنده در ابتدای داستان بنویسد:

«علی مردی شجاع بود.»

منتقد این جمله را به‌تنهایی نمی‌پذیرد. او به دنبال شواهد می‌گردد.

آیا علی در لحظات خطر واقعاً شجاعانه رفتار می‌کند؟

آیا تصمیم‌های او این ادعا را تأیید می‌کنند؟

اگر پاسخ منفی باشد، شخصیت از نظر هنری ضعیف ساخته شده است.

بنابراین منتقد همیشه شخصیت را از طریق عملکردش تحلیل می‌کند، نه از طریق توصیف‌های مستقیم نویسنده.

 

[شاهدخت]

اصل اول: خواسته

نخستین پرسشی که منتقد دربارهٔ هر شخصیت مطرح می‌کند این است:

«او چه می‌خواهد؟»

این سؤال ساده، یکی از مهم‌ترین پرسش‌های نقد رمان است.

هر شخصیت اصلی باید چیزی بخواهد.

ممکن است این خواسته:

- عشق باشد.
- قدرت باشد.
- ثروت باشد.
- انتقام باشد.
- آزادی باشد.
- شناخت خویشتن باشد.

تا زمانی که خواسته‌ای وجود نداشته باشد، حرکت داستان آغاز نمی‌شود.

خواسته همان نیرویی است که شخصیت را وادار به عمل می‌کند.

 

[شاهدخت]

منتقد حرفه‌ای هنگام مطالعهٔ رمان تلاش می‌کند خواستهٔ آشکار و پنهان شخصیت را از هم تفکیک کند.

گاهی شخصیت تصور می‌کند چیزی می‌خواهد، اما در واقع به دنبال چیز دیگری است.

برای مثال، ممکن است شخصیتی گمان کند در پی ثروت است، اما در سطحی عمیق‌تر در جستجوی احترام یا عشق باشد.

یکی از وظایف مهم منتقد کشف این لایهٔ دوم است.

 

[شاهدخت]

اصل دوم: مانع

هیچ داستانی بدون مانع وجود ندارد.

اگر شخصیت فوراً به خواستهٔ خود برسد، داستان پایان می‌یابد.

به همین دلیل منتقد پس از شناسایی خواسته، سراغ مانع می‌رود.

موانع را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

موانع بیرونی

این موانع در جهان خارج قرار دارند.

مانند:

- فقر
- جنگ
- قانون
- خانواده
- دشمن
- جامعه

 

[شاهدخت]

موانع درونی

این موانع در روان شخصیت قرار دارند.

مانند:

- ترس
- احساس گناه
- عقده‌های روانی
- ضعف اعتماد به نفس
- خودخواهی

در رمان‌های بزرگ، معمولاً موانع درونی از موانع بیرونی مهم‌ترند.

زیرا ادبیات بیش از آنکه دربارهٔ جهان بیرونی باشد، دربارهٔ پیچیدگی‌های انسان است.

 

[شاهدخت]

اصل سوم: تضاد

شخصیت بدون تضاد جذاب نیست.

تضاد همان چیزی است که شخصیت را زنده می‌کند.

انسان‌های واقعی سرشار از تناقض‌اند.

ممکن است فردی هم مهربان باشد و هم بی‌رحم.

هم شجاع باشد و هم ترسو.

هم عاشق باشد و هم خودخواه.

هرچه شخصیت یک‌بعدی‌تر باشد، ارزش ادبی آن کمتر می‌شود.