آموزشی مهمترین تفاوت قصیده و غزل چیست؟

[;FOROUGH]

‌تفاوت قصیده و غزل بیشتر به لحن و محتوای شعر و نیز میزان ابیات بر می‌گردد. از مهمترین قصیده سرایان فارسی می‌توان به رودکی و خاقانی اشاره کرد و بهترین غزل سرایان فارسی را می‌توان خافظ، سعدی و… دانست

 

[;FOROUGH]

۱. قصیده​

قصیده یا چکامه قالبی که از شعر عربی است که وارد ادبیات ما شده و منسجم‌ترین و منظم‌ترین فرم و قالب شعر فارسی لقب گرفته است. می‌گویند اولین شعر فارسی قصیده‌ای بود که دبیر دربار یعقوب لیث صفاری در مدح او سروده بود، هرچند پیش از آن نیز نمونه‌هایی وجود داشته که در دست نیست؛ بنابراین قصیده قالبی است که از قرن سوم هجری رواج پیدا کرد و تا قرن ششم هجری، در اوج بود.

 

[;FOROUGH]

این قالب شعر کلاسیک، مشتمل بر ۷۰ – ۲۰ بیت بوده که مصرع اول بیت اول آن با همه مصراع‌های زوج هم قافیه است. تعداد ابیات هر قصیده به اهمیت موضوع و البته طبع شاعر آن بستگی دارد. در واقع قصیده شعری درباری است و موضوع آن عمدتا به مدح و ستایش پادشاهان می‌پردازد. هرچند در گذر زمان شاهد قصاید مذهبی، سیاسی، اجتماعی و اخلاقی هم بوده ایم، ولی به طور کل از آنجا که همیشه مقصودی در سرایش این نوع شعری وجود داشته آنرا قصیده نامیده اند.

 

[;FOROUGH]

در دوران معاصر، ملک الشعرای بهار با سرودن قصاید سیاسی و اجتماعی این قالب کهن را احیا کرد، به طوریکه از دوران مشروطه و پس از آن، این قالب شعری در خدمت امیال ملی میهنی و در جهت تهییج این نوع تفکر قرار گرفت. گاهی در ابیات نخستین قصیده که “تغزل” نامیده می‌شود، درون مایه‌هایی از عشق هم وجود دارد و گاه موضوع به پند و نصیحت می‌رسد.

 

[;FOROUGH]

بهترین قصیده‌های فارسی را در آثار این شاعران می‌توان مشاهده کرد:

• اشعار رودکی
• اشعار فرخی سیستانی
• اشعار انوری
• اشعار خاقانی
• اشعار ناصر خسرو
• اشعار سعدی
• اشعار مسعود سعد سلمان
• اشعار ملک الشعرای بهار
• اشعار پروین اعتصامی

 

[;FOROUGH]

به نمونه هایی از این قصاید توجه کنید:

 

[;FOROUGH]

ایهاالناس جهان جای تن آسانی نیست
مرد دانا، به جهان داشتن ارزانی نیست
داروی تربیت از پیر طریقت بستان
کادمی را بتر از علت نادانی نیست
پنجهٔ دیو به بازوی ریاضت بشکن
کاین به سرپنجگی ظاهر جسمانی نیست
طاعت آن نیست که بر خاک نهی پیشانی
صدق پیش آر که اخلاص به پیشانی نیست
ببری مال مسلمان و چو مالت ببرند
بانگ و فریاد برآری که مسلمانی نیست
سعدیا گرچه سخندان و مصالح گویی
به عمل کار برآید به سخندانی نیست
” سعدی “

ای خطه‌ی ایران مهین‌ ای وطن من‌
ای گشته به مهر تو عجین جان و تن من

دردا و دریغا که چنان گشتی بی برگ
کز بافته‌ی خویش نداری کفن من
بسیار سخن گفتم در تعزیت تو
آوخ که نگریاند ک.س را سخن من
وانگاه نیوشند سخن‌های مرا خلق
کز خون من آغشته شود پیرهن من
و امروز همی‌گویم با محنت بسیار
دردا و دریغا وطن من، وطن من

“ملک الشعرای بهار”

 

[;FOROUGH]

۲. غزل​

غزل گونه‌ای از شعر فارسی به شمار می‌آید که بر خلاق قصیده، سرشار از لطافت است. این شعر در معنا به بیان عواطف و احساسات عاشقانه می‌پردازد و در واقع حدیث عاشقی است؛ ولی در گذر زمان، از مضامین عاشقانه به عرفانی و اجتماعی هم روی آورد. این گونه شعری کوتاه مشتمل بر ۱۴-۵ بیت است که مانند قصیده مصرع اول آن با مصاریع زوج هم قافیه بوده و بهترین بیت غزل را بیت الغزل یا شاه بیت گویند.

 

[;FOROUGH]

پس از افول قصیده در قرن ششم، غزل با انوری قصیده سرا رشد کرد و در قرن هفتم با گذر از قصیده و با حضور سعدی، به کمال رسید. با این حال نخستین غزل‌های فارسی را در قرن چهار و پنج هجری شاهد هستیم. سنایی شاعر عارفی بود که غزل عارفانه را باب کرد و مولوی آن را به کمال رساند؛ و پس از آن حافظ غزل عاشقانه و عارفانه را به اوج رسانید.

 

[;FOROUGH]

در دوران معاصر بانوی غزل یعنی سیمین بهبهانی، غزل نو را رایج ساخت وسایه سار بلندبالای ادبیات یعنی هوشنگ ابتهاج، به آن تشخص و اعتبار بخشید. در ادامه، حسین منزوی غزل معاصر را به شکل امروزی اش مرسوم ساخت. غزلِ معاصر امروز به باور بسیاری از اهالی ادبیات، مرهون و مدیون قدم‌های منزوی است که در ادامه با بزرگانی، چون محمد علی بهمنی و قیصر امین پور به اعتبار و اعتلای لازم رسید و امروزه، تعداد زیادی از جوانان مستعد این حوزه، جان تازه‌ای به آن بخشیده اند.