کتاب تاریخی «تاریخ گمنامان» نه؛ برو سراغ «تاریخ سریانیِ جنگ‌های اسکندر»

[زهرا حق شناس]

شبه‌کالیستنس کیه؟
«شبه‌کالیستنس» اسم نویسندهٔ واقعی مشخصی نیست؛ یعنی پژوهشگران می‌دانند این اثر را نمی‌توان با اطمینان به کالیستنس تاریخی، مورخ و همراه اسکندر، نسبت داد. به همین دلیل از عنوان Pseudo-Callisthenes یا «شبه‌کالیستنس» استفاده می‌شود.

 

[زهرا حق شناس]

نسخهٔ اولیهٔ این سنت احتمالاً در سده‌های نخست میلادی شکل گرفته و بعدها در زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف بازنویسی و ترجمه شده است.

 

[زهرا حق شناس]

 

[زهرا حق شناس]

چرا عجیب است؟
چون اسکندر در این روایت فقط یک فرماندهٔ تاریخی نیست؛ او به یک شخصیت تقریباً افسانه‌ای تبدیل می‌شود.
در داستان‌ها با چیزهایی مثل:
سفر به سرزمین‌های ناشناخته
موجودات عجیب و شگفتی‌های جهان
ماجراهای خارق‌العاده
گفت‌وگوها و پیشگویی‌های داستانی
روایت‌هایی دربارهٔ منشأ و سرنوشت اسکندر
روبرو می‌شویم.

 

[زهرا حق شناس]

بنابراین این اثر برای پژوهش یک سؤال خیلی جذاب ایجاد می‌کند:
چطور یک شخصیت تاریخی واقعی، در طول قرن‌ها به یک قهرمان افسانه‌ای تبدیل شد؟

 

[زهرا حق شناس]

چرا این اثر «تاریخ» به معنای امروزی نیست؟

ما امروز از یک کتاب تاریخی انتظار داریم نویسنده تا حد امکان بین واقعیت، شاهد، سند و روایت تفاوت بگذارد. اما در جهان باستان و قرون میانه، مرز میان تاریخ، افسانه، جغرافیا و داستان همیشه مثل امروز روشن نبود.

در رمان اسکندر، اتفاقات تاریخی واقعی با داستان‌های شگفت‌انگیز ترکیب می‌شوند. بنابراین اگر بخواهیم آن را پژوهشی بررسی کنیم، نباید هر اتفاقی را به‌عنوان واقعیت تاریخی دربارهٔ اسکندر قبول کنیم.

اتفاقاً ارزش اصلی اثر تا حد زیادی در این است که نشان می‌دهد مردم دوره‌های مختلف چگونه اسکندر را تصور می‌کردند.

 

[زهرا حق شناس]

اسکندرِ تاریخی در برابر اسکندرِ افسانه‌ای
اسکندر مقدونیِ تاریخی در سدهٔ چهارم پیش از میلاد زندگی کرد و فتوحات بزرگی در قلمرو هخامنشیان و مناطق دیگر انجام داد.
اما اسکندری که در سنت رمان اسکندر می‌بینیم، شخصیت بسیار گسترده‌تری است:
اسکندر تاریخی:
فرمانده، پادشاه و فاتح.
اسکندر افسانه‌ای:
قهرمانی جهان‌گرد که به سرزمین‌های ناشناخته می‌رود، با شگفتی‌های عجیب روبه‌رو می‌شود و وارد داستان‌هایی می‌شود که دیگر صرفاً گزارش تاریخی نیستند.
همین تغییر، موضوع فوق‌العاده‌ای برای مطالعهٔ اسطوره‌سازی تاریخی است.

 

[زهرا حق شناس]

چرا موجودات عجیب و سرزمین‌های ناشناخته وارد داستان شدند؟
در جهان باستان و قرون میانه، اطلاعات جغرافیایی دربارهٔ بسیاری از مناطق محدود بود.
وقتی نویسندگان دربارهٔ سرزمین‌هایی دوردست می‌نوشتند، ممکن بود اطلاعات واقعی با شنیده‌ها، باورهای عامه و تخیل ترکیب شود.
به همین دلیل در برخی نسخه‌ها و سنت‌های مربوط به اسکندر، با توصیف‌هایی از موجودات و مردمان شگفت‌انگیز مواجه می‌شویم.
این بخش برای تاریخ فرهنگی خیلی مهم است، چون به ما نشان می‌دهد انسان‌های گذشته ناشناخته‌ها را چگونه تصور می‌کردند.

 

[زهرا حق شناس]

این داستان فقط یونانی نماند
یکی از دلایل اهمیت سنت اسکندرنامه‌ای، گسترش بسیار زیاد آن در فرهنگ‌های مختلف است.
روایت‌های مربوط به اسکندر بعدها به زبان‌های مختلف منتقل شدند و هر فرهنگ بخش‌هایی را تغییر داد یا با سنت‌های خودش ترکیب کرد.
در ایران نیز سنت اسکندرنامه شکل بسیار مهمی پیدا کرد و اسکندر در ادبیات فارسی چهره‌های متفاوتی یافت.
این یعنی می‌توان یک شخصیت تاریخی را در چند فرهنگ کنار هم گذاشت و پرسید:
«هر فرهنگ از اسکندر چه تصویری ساخته و چرا؟»

 

[زهرا حق شناس]

مهم‌ترین درس پژوهشی
تاریخ فقط دربارهٔ چیزی نیست که اتفاق افتاده؛ دربارهٔ این هم هست که انسان‌ها بعدها آن اتفاق را چگونه به یاد آورده و روایت کرده‌اند.
و این دقیقاً به پژوهش قبلی‌ات دربارهٔ حافظه و خاطرات هم وصل می‌شود!
در حافظهٔ فردی، ممکن است یک اتفاق در طول زمان تغییر کند و بازسازی شود.
در حافظهٔ فرهنگی هم ممکن است داستان یک شخصیت تاریخی در طول قرن‌ها تغییر کند و به افسانه تبدیل شود.
پس می‌توانی یک تاپیک فوق‌العاده خاص بسازی:
«از تاریخ تا افسانه؛ چگونه اسکندر مقدونی در حافظهٔ ملت‌ها تغییر کرد؟»