تاریخ ایران تاریخ خلیج فارس؛ از جهان باستان تا دوره معاصر

[زهرا حق شناس]

۱. خلیج فارس در جهان باستان
خلیج فارس از نظر جغرافیایی دریایی نسبتاً کم‌عمق است که در شمال آن سواحل ایران قرار دارد و در جنوب به شبه‌جزیره عربستان می‌رسد. در باریک‌ترین قسمت خود، یعنی تنگه هرمز، عرض آن بسیار کمتر می‌شود و همین موقعیت جغرافیایی باعث شده این منطقه از گذشته اهمیت ارتباطی و تجاری داشته باشد.

 

[زهرا حق شناس]

اهمیت خلیج فارس البته به دوران اسلامی یا حتی دوران هخامنشی محدود نیست. شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهد که هزاران سال پیش، شبکه‌های بازرگانی میان میان‌رودان، جنوب ایران، شبه‌جزیره عربستان و مناطق دورتر فعال بوده‌اند.

 

[زهرا حق شناس]

یکی از تمدن‌های مهم این شبکه دِلمون بود که مرکز آن در محدوده بحرین امروزی قرار داشت. دلمون در هزاره‌های سوم و دوم پیش از میلاد یکی از مراکز مهم تجارت دریایی بود و با میان‌رودان و دره سند ارتباط داشت.
بنابراین خلیج فارس را نباید صرفاً یک مسیر آبی دانست؛ در دوره باستان، این منطقه بخشی از یک شبکه بزرگ اقتصادی و فرهنگی بود.

 

[زهرا حق شناس]

۲. خلیج فارس در دوره هخامنشی
با شکل‌گیری شاهنشاهی هخامنشی، سواحل و مسیرهای دریایی جنوب ایران اهمیت بیشتری پیدا کردند.
در این دوره، حکومت هخامنشی به مسیرهای دریایی جنوب توجه داشت و دریانوردانی از اقوام مختلف در فعالیت‌های دریایی آن مشارکت می‌کردند. داریوش یکم نیز برای شناخت مسیرهای دریایی، سفر اکتشافی سکیلاکس کاریاندایی را ترتیب داد که مسیر آن از محدوده رود سند تا سواحل جنوبی ایران و خلیج فارس امتداد یافت.
نکته جالب این است که نام «خلیج فارس» سابقه بسیار کهنی دارد. منابع کلاسیک یونانی از اصطلاح Persikos Kolpos، یعنی «خلیج پارسی/فارس»، استفاده کرده‌اند و ایرانیکا کاربرد این نام را در منابع مربوط به دوران باستان پیگیری می‌کند.

 

[زهرا حق شناس]

۳. دوره اشکانی و ساسانی
اهمیت اقتصادی خلیج فارس در دوره‌های بعدی نیز ادامه پیدا کرد.
در دوره ساسانی، حضور و نفوذ ایران در بخش‌هایی از سواحل و مسیرهای خلیج فارس قابل توجه بود. شواهد باستان‌شناسی در نقاط مختلف سواحل جنوبی ایران، از جمله سیراف، هرمزگان و جزیره خارک، آثار مربوط به دوره ساسانی را نشان داده‌اند.
ساسانیان همچنین در بخش‌هایی از سواحل جنوبی خلیج فارس نفوذ داشتند و منابع تاریخی از حضور فرمانداران ساسانی در بخش‌هایی از شمال‌شرق و جنوب‌شرق شبه‌جزیره عربستان خبر می‌دهند.
بنابراین خلیج فارس در این دوره فقط یک مرز آبی نبود؛ بخشی از شبکه سیاسی، نظامی و بازرگانی شاهنشاهی ساسانی محسوب می‌شد.

 

[زهرا حق شناس]

۴. خلیج فارس در دوره اسلامی
با ورود اسلام و سقوط دولت ساسانی، ساختار سیاسی منطقه تغییر کرد؛ اما اهمیت اقتصادی خلیج فارس از بین نرفت.
بنادر و جزایر این منطقه همچنان در ارتباط میان ایران، عراق، شبه‌جزیره عربستان، هند و شرق آفریقا نقش داشتند.
یکی از مهم‌ترین بنادر تاریخی ایران در این دوره سیراف بود. این بندر در مسیر تجارت دریایی قرار داشت و ارتباطات آن تا مناطق دوردستی در اقیانوس هند گسترش می‌یافت.
به همین دلیل، تاریخ خلیج فارس را نمی‌توان جدا از تاریخ تجارت اقیانوس هند مطالعه کرد.

 

[زهرا حق شناس]

۵. هرمز؛ یکی از مهم‌ترین مراکز تجاری منطقه
در قرون میانه، جزیره و پادشاهی هرمز به یکی از مراکز مهم تجارت دریایی تبدیل شد.
موقعیت هرمز در نزدیکی تنگه هرمز باعث شد کنترل آن برای قدرت‌های مختلف اهمیت اقتصادی و سیاسی داشته باشد.
کشتی‌هایی که میان هند، ایران، شبه‌جزیره عربستان و مناطق غربی اقیانوس هند رفت‌وآمد می‌کردند، از شبکه بنادر خلیج فارس استفاده می‌کردند.
همین اهمیت تجاری بعدها توجه قدرت‌های اروپایی را نیز به خلیج فارس جلب کرد.

 

[زهرا حق شناس]

۶. ورود پرتغالی‌ها به خلیج فارس
در آغاز قرن شانزدهم، پرتغال به دنبال گسترش نفوذ خود در مسیرهای تجاری اقیانوس هند بود.
پرتغالی‌ها در ۱۵۰۷ میلادی در منطقه خلیج فارس حضور پیدا کردند و بعداً کنترل هرمز را در دست گرفتند. هرمز برای پرتغال اهمیت زیادی داشت، زیرا موقعیت آن امکان تأثیرگذاری بر تجارت میان خلیج فارس و اقیانوس هند را فراهم می‌کرد.
در این دوره، خلیج فارس وارد مرحله جدیدی شد: رقابت قدرت‌های محلی با قدرت‌های اروپایی برای کنترل تجارت دریایی.

 

[زهرا حق شناس]

۷. شاه عباس و پایان قدرت پرتغال در هرمز
در دوره صفوی، شاه عباس یکم سیاست فعال‌تری نسبت به خلیج فارس در پیش گرفت.
یکی از اهداف او کاهش نفوذ پرتغال و ایجاد مسیرهای تجاری مناسب برای دولت صفوی بود. در سال ۱۶۲۲ میلادی نیروهای ایرانی با کمک دریایی کمپانی هند شرقی انگلیس توانستند پرتغالی‌ها را از هرمز بیرون کنند.
پس از این اتفاق، بندرعباس اهمیت بیشتری پیدا کرد و به یکی از مراکز اصلی تجارت در خلیج فارس تبدیل شد.
این رویداد یکی از نقاط مهم تاریخ خلیج فارس در دوره صفوی است؛ چون نشان می‌دهد رقابت در این منطقه فقط میان حکومت‌های منطقه‌ای نبود و قدرت‌های اروپایی و شرکت‌های تجاری بزرگ نیز در آن نقش داشتند.

 

[زهرا حق شناس]

۸. ورود تدریجی بریتانیا
پس از پرتغالی‌ها، بریتانیا به یکی از قدرت‌های مهم خارجی در خلیج فارس تبدیل شد.
کمپانی هند شرقی انگلیس در بنادر مختلف فعالیت تجاری داشت و پس از همکاری با شاه عباس در نبرد با پرتغالی‌ها، حضور آن در بندرعباس نیز افزایش یافت. بعدها مرکز فعالیت بریتانیا در خلیج فارس به بوشهر منتقل شد.
در قرن‌های بعد، نفوذ بریتانیا در خلیج فارس افزایش پیدا کرد و این منطقه به یکی از نقاط مهم رقابت‌های امپراتوری بریتانیا تبدیل شد.