آموزشی روش تحلیل شخصیت از نگاه منتقد حرفه‌ای

[شاهدخت]

تضاد درونی

مهم‌ترین نوع تضاد است.

شخصیت میان دو خواسته یا دو ارزش گرفتار می‌شود.

برای مثال:

- عشق در برابر وظیفه
- آزادی در برابر امنیت
- اخلاق در برابر منفعت

بسیاری از شاهکارهای ادبی بر پایهٔ همین تضادها شکل گرفته‌اند.

 

[شاهدخت]

تضاد بیرونی

در این حالت شخصیت با فرد، گروه یا ساختاری بیرونی درگیر است.

مثلاً:

- قهرمان در برابر حکومت
- فرد در برابر جامعه
- انسان در برابر طبیعت

 

[شاهدخت]

اصل چهارم: تحول شخصیت

یکی از مهم‌ترین موضوعات نقد شخصیت، مسئلهٔ تحول است.

منتقد باید بررسی کند:

آیا شخصیت در پایان همان فرد آغاز داستان است؟

یا تغییر کرده است؟

تحول شخصیت زمانی ارزشمند است که:

- تدریجی باشد.
- منطقی باشد.
- حاصل تجربه‌ها باشد.
اگر شخصیت بدون زمینه‌سازی ناگهان تغییر کند، تحول او مصنوعی به نظر می‌رسد.

 

[شاهدخت]

شخصیت ایستا و شخصیت پویا

شخصیت ایستا

در طول داستان تقریباً تغییر نمی‌کند.

این به خودی خود ضعف نیست.

برخی شخصیت‌های بزرگ ادبی ایستا هستند.



شخصیت پویا

در نتیجهٔ تجربه‌ها تغییر می‌کند.

این نوع شخصیت معمولاً در مرکز رمان قرار دارد.

 

[شاهدخت]

تحلیل روان‌شناختی شخصیت

منتقد حرفه‌ای تنها به رفتار ظاهری شخصیت نگاه نمی‌کند.

او تلاش می‌کند منطق روانی رفتارها را کشف کند.

برای این کار پرسش‌هایی مطرح می‌شود:

- شخصیت از چه چیزی می‌ترسد؟
- بزرگ‌ترین زخم روانی او چیست؟
- چه چیزی را پنهان می‌کند؟
- چه چیزی را نمی‌تواند بپذیرد؟
- چه چیزی او را به حرکت وا می‌دارد؟

گاهی تمام روایت را می‌توان از خلال پاسخ به این پرسش‌ها فهمید.

 

[شاهدخت]

روش عملی تحلیل شخصیت

هنگام مطالعهٔ هر رمان، منتقد می‌تواند برای شخصیت اصلی پرونده‌ای تشکیل دهد.

این پرونده شامل موارد زیر است:

هویت

او کیست؟

خواسته

چه می‌خواهد؟

مانع

چه چیزی سد راه اوست؟

ضعف

بزرگ‌ترین ضعف او چیست؟

ترس

از چه چیزی می‌ترسد؟

روابط

رابطهٔ او با دیگران چگونه است؟

تحول

در پایان چه تغییری کرده است؟

کارکرد

چه نقشی در انتقال درون‌مایهٔ رمان دارد؟

 

[شاهدخت]

خطاهای رایج در تحلیل شخصیت

بسیاری از منتقدان مبتدی دچار چند اشتباه می‌شوند.

نخست آنکه شخصیت را با انسان واقعی اشتباه می‌گیرند.

شخصیت موجودی هنری است، نه یک انسان واقعی.

دوم آنکه شخصیت را بر اساس سلیقهٔ شخصی قضاوت می‌کنند.

ممکن است شخصیتی غیراخلاقی باشد، اما از نظر هنری فوق‌العاده ساخته شده باشد.

سوم آنکه فقط به آنچه شخصیت می‌گوید توجه می‌کنند.

در حالی که رفتار شخصیت معمولاً حقیقت بیشتری از گفتار او آشکار می‌کند.

 

[شاهدخت]

نتیجه‌گیری

تحلیل شخصیت صرفاً بررسی افراد حاضر در داستان نیست. منتقد از خلال شخصیت‌ها به جهان‌بینی نویسنده، ساختار روایت و درون‌مایهٔ اثر دسترسی پیدا می‌کند.

به همین دلیل نخستین مهارت منتقد حرفه‌ای این است که بتواند پشت رفتارها، گفتارها و تصمیم‌های شخصیت را ببیند و شبکه‌ای از خواسته‌ها، ترس‌ها، تضادها و تحولات را کشف کند.