آموزشی اصول انتخاب زاویه‌دید درست برای داستان

[Tara Motlagh]

اول‌شخص (من)
در این زاویه دید:
*راوی = خودِ شخصیت
*داستان با «من» روایت می‌شه
*خواننده مستقیم صدای شخصیت رو می‌شنوه
● من از اتاق متنفر بودم. دیوارها داشتند خفه‌ام می‌کردند.
اینجا ما کاملاً زندانی ذهن و زبان اون آدمیم.
یعنی:
واژگان = واژگان خودِ شخصیت
قضاوت‌ها = قضاوت‌های خودش
حتی ممکنه دروغ بگه یا اشتباه برداشت کنه (راوی غیرقابل اعتماد)
📌 مهم: بین نویسنده و خواننده یک لایه وجود داره: «صدای شخصیت»

 

[Tara Motlagh]

سوم‌شخص محدود (او)
در این زاویه دید:
راوی بیرون از شخصیت ایستاده
ولی فقط به ذهن یک نفر خاص دسترسی داره
داستان با «او» روایت می‌شه
او از اتاق متنفر بود. دیوارها خفه‌کننده به نظر می‌رسیدند.
ما هنوز داخل ذهنش هستیم…
اما این‌بار:
راوی می‌تونه جمله‌ها رو کمی «ادبی‌تر» یا «منسجم‌تر» از خودِ شخصیت بیان کنه
لازم نیست دقیقاً مثل حرف زدنِ شخصیت فکر کنه
یک فاصله‌ی خیلی ظریف بین «ذهن شخصیت» و «بیان روایت» وجود داره
📌 این فاصله به نویسنده اجازه می‌ده:
صحنه‌پردازی قوی‌تر داشته باشه
ساختار جمله‌ها رو کنترل کنه
بدون این‌که POV بشکنه، روایت رو شسته‌رفته‌تر نگه داره

 

[Tara Motlagh]

تفاوت سوم‌شخص محدود و دانای کل
سوم‌شخص محدود
راوی فقط به ذهن یک شخصیت در هر لحظه دسترسی داره.
یعنی:
ما دنیا رو از فیلتر ادراک همون آدم می‌بینیم
فقط احساسات و افکار اون رو می‌دونیم
درباره‌ی بقیه فقط می‌تونیم حدس بزنیم (از روی رفتار، لحن، زبان بدن)
او وارد اتاق شد. نگاه سردِ مرد باعث شد دلش فرو بریزد. حتماً از چیزی عصبانی بود.
«حتماً» یعنی برداشت شخصیت — نه حقیقت قطعی.
راوی اینجا مثل یه همراه نامرئیه که به یک نفر چسبیده

 

[Tara Motlagh]

سوم‌شخص دانای کل
راوی به ذهن همه دسترسی داره.
و حتی بیشتر از اون:
گذشته‌ی شخصیت‌ها
آینده
نیت واقعی
چیزهایی که هیچ‌ک.س در صحنه نمی‌دونه
او وارد اتاق شد. نگاه مرد باعث شد دلش فرو بریزد. مرد واقعاً از دیدنش عصبانی بود، چون می‌دانست که این ملاقات آخرین دیدارشان خواهد بود.
اینجا:
ذهن شخصیت اول رو داریم
ذهن مرد رو هم داریم
یه پیش‌آگاهی از آینده هم داریم
راوی مثل یک خدا بالای سر کل داستان ایستاده.

 

[Tara Motlagh]

حالا سوال اینه با توجه به این تفاوت‌ها و شباهت‌هایی که بین زاویه‌دیدها وجود داره، چطور میشه زاویه‌دید مناسب رو برای داستانمون انتخاب کنیم؟
این دقیقاً همون جاییه که خیلی از داستان‌ها یا «می‌درخشن» یا از هم می‌پاشن، چون زاویه دید فقط یه انتخاب فنی نیست، داره تعیین می‌کنه خواننده چطور داستانت رو تجربه کنه.
به‌جای این‌که بپرسی «کدوم زاویه دید بهتره؟» باید بپرسی:
می‌خوام خواننده چه نوع نزدیکی‌ای با داستان داشته باشه؟

 

[Tara Motlagh]

🎯 ۱. هسته‌ی داستانت چیه؟
اگر داستان درباره‌ی…
●بحران هویت
●احساس گناه
●وسواس
●عشق یک‌طرفه
●تروما
●خودفریبی
باشه → اول‌شخص خیلی‌خوب جواب می‌ده
چون ما باید داخل سرِ این آدم گیر کنیم.
مثلاً اگه داستان درباره‌ی کسیه که خودش نمی‌فهمه داره اشتباه می‌کنه، اول‌شخص می‌ذاره خواننده هم باهاش اشتباه کنه.

 

[Tara Motlagh]

اگر داستان درباره‌ی…
●تجربه‌ی یک آدم در یک جهان پیچیده
●بقا
●کشف
●تعلیق روانی
●تغییر تدریجی شخصیت
باشه → سوم‌شخص محدود عالیه
چون:
هم نزدیکیم
هم می‌تونی صحنه رو بهتر بسازی
هم از دامِ «همه‌چیز باید منطقی توسط من گفته بشه» فرار می‌کنی

 

[Tara Motlagh]

اگر داستان درباره‌ی…
●چندین شخصیت مهم
●تقاطع سرنوشت‌ها
●جامعه یا یک سیستم
●روایت حماسی
●داستانی که «بزرگ‌تر از یک نفره»
باشه → دانای کل منطقی‌تره
چون داستان واقعاً مال یک ذهن نیست.

 

[Tara Motlagh]

🧠 ۲. اطلاعات پنهان چقدر مهمه؟
از خودت بپرس:
آیا خواننده باید بیشتر از شخصیت بدونه؟
→ دانای کل
آیا خواننده باید دقیقاً به اندازه‌ی شخصیت بدونه؟
→ سوم‌شخص محدود
آیا حتی باید کمتر از شخصیت بدونه (چون خودش داره خودش رو گول می‌زنه)؟
→ اول‌شخص

 

[Tara Motlagh]

🎭 ۳. تعلیق از کجا میاد؟
دو نوع تعلیق داریم:
الف) «نمی‌دانم چه می‌شود»
(با شخصیت همراهیم)
→ اول‌شخص / سوم‌شخص محدود
ب) «می‌دانم چه می‌شود، او نمی‌داند»
(تراژدی، فاجعه‌ی در راه)
→ دانای کل