پژوهش چرا انسان‌ها خاطرات را مثل یک فیلم ذخیره نمی‌کنند؟

[زهرا حق شناس]

۱. حافظه چگونه شکل می‌گیرد؟
حافظه یکی از مهم‌ترین توانایی‌های مغز انسان است و به ما اجازه می‌دهد اطلاعات، تجربه‌ها، مهارت‌ها و اتفاقات گذشته را حفظ و دوباره به یاد بیاوریم. برخلاف تصور رایج، حافظه شبیه یک فایل ویدیویی نیست که تمام اتفاقات را دقیقاً همان‌طور که رخ داده‌اند ذخیره کند. حافظه حاصل چند فرایند مختلف است: رمزگذاری، ذخیره و تثبیت، و بازیابی.

 

[زهرا حق شناس]

در مرحلهٔ رمزگذاری، اطلاعاتی که از محیط دریافت می‌کنیم وارد فرایند پردازش ذهنی می‌شوند. توجه در این مرحله اهمیت زیادی دارد؛ اگر به اتفاقی توجه کافی نداشته باشیم، ممکن است اصلاً اطلاعات لازم برای یادآوری دقیق آن شکل نگیرد.

 

[زهرا حق شناس]

بعد از آن، اطلاعات باید تثبیت شوند. بعضی اطلاعات برای مدت کوتاهی در ذهن باقی می‌مانند و بعضی تجربه‌ها می‌توانند به حافظهٔ بلندمدت منتقل شوند. خواب نیز در تثبیت برخی انواع حافظه نقش مهمی دارد.

 

[زهرا حق شناس]

مرحلهٔ آخر بازیابی است؛ یعنی زمانی که می‌خواهیم اطلاعاتی را که قبلاً یاد گرفته‌ایم یا تجربه کرده‌ایم دوباره به ذهن بیاوریم.

 

[زهرا حق شناس]

نکتهٔ مهم این است که این فرایندها کاملاً بی‌خطا نیستند. توجه، احساسات، اطلاعات قبلی، محیط و حتی اطلاعاتی که بعداً دریافت می‌کنیم می‌توانند روی حافظه تأثیر بگذارند.

 

[زهرا حق شناس]

بنابراین، از همان ابتدا باید یک تصور مهم را کنار بگذاریم:
مغز لزوماً گذشته را کپی نمی‌کند؛ بلکه اطلاعات مربوط به گذشته را پردازش و هنگام نیاز بازسازی می‌کند.

 

[زهرا حق شناس]

۲. چرا خاطرات با گذشت زمان تغییر می‌کنند؟
شاید برایت پیش آمده باشد که یک اتفاق قدیمی را با اطمینان به یاد بیاوری، اما بعد از مدتی متوجه شوی یکی از جزئیات آن با چیزی که دیگران به یاد می‌آورند متفاوت است.

 

[زهرا حق شناس]

این اتفاق عجیب نیست.
خاطرات می‌توانند در طول زمان دچار تغییر، حذف یا ترکیب اطلاعات شوند. یکی از دلایل آن این است که هر بار خاطره‌ای را به یاد می‌آوریم، ممکن است اطلاعات جدید با اطلاعات قبلی ترکیب شوند.
برای مثال تصور کن در کودکی به یک پارک رفته‌ای و چند سال بعد اعضای خانواده بارها دربارهٔ همان روز صحبت کرده‌اند. ممکن است بخشی از چیزهایی که خانواده تعریف کرده‌اند، به مرور با چیزی که خودت واقعاً به یاد می‌آوری ترکیب شود.

 

[زهرا حق شناس]

در نتیجه، ممکن است بعداً احساس کنی چیزی را شخصاً دیده‌ای، درحالی‌که بخشی از آن اطلاعات را بعدها از دیگران شنیده‌ای.
احساس اطمینان نیز تضمین‌کنندهٔ دقت نیست. یک فرد ممکن است کاملاً مطمئن باشد که جزئیاتی را درست به خاطر می‌آورد، اما آن جزئیات واقعاً تغییر کرده باشند.
البته این به معنی آن نیست که تمام خاطرات ما اشتباه‌اند. بسیاری از خاطرات اطلاعات درست و ارزشمندی دارند؛ مسئله این است که حافظهٔ انسان انعطاف‌پذیر است و همیشه یک نسخهٔ کاملاً ثابت از گذشته نگه نمی‌دارد.

 

[زهرا حق شناس]

۳. تأثیر احساسات شدید روی حافظه
احساسات و حافظه ارتباط بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند.
اتفاقاتی که برای ما هیجان‌انگیز، ترسناک، غمگین یا بسیار خوشحال‌کننده هستند، ممکن است نسبت به اتفاقات معمولی برجسته‌تر به نظر برسند. به همین دلیل، بعضی افراد اتفاقات بسیار احساسی زندگی خود را حتی سال‌ها بعد با جزئیات زیادی به یاد می‌آورند.
اما یک اشتباه رایج این است که تصور کنیم:
«اگر یک خاطره خیلی واضح باشد، پس حتماً کاملاً دقیق است.»
این دو موضوع یکی نیستند.
ممکن است فردی یک اتفاق هیجانی را با اطمینان بسیار زیادی به یاد بیاورد، اما برخی جزئیات آن خاطره در طول زمان تغییر کرده باشند.
حتی گاهی احساس شدید می‌تواند توجه انسان را به بخش خاصی از یک اتفاق معطوف کند و باعث شود بعضی جزئیات بهتر یا بدتر به خاطر سپرده شوند.
پس هنگام بررسی خاطرات احساسی باید بین دو چیز تفاوت بگذاریم:
شدت تجربهٔ ذهنی خاطره
و
دقت تاریخی جزئیات خاطره
این تفاوت مخصوصاً در موضوعاتی مانند شهادت شاهدان عینی اهمیت زیادی دارد.